Działalność ochronna

Czynna ochrona ekosystemów nieleśnych w Ojcowskim Parku Narodowym

Przyroda Ojcowskiego Parku Narodowego (OPN), w tym również Doliny Prądnika, została w dużej mierze ukształtowana w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Szczególne nasilenie antropopresji miało tu miejsce w średniowieczu. Dotyczyło głównie zbiorowisk leśnych, które pod wpływem karczowania, a następnie systematycznego wypasu i koszenia przekształcone zostały w łąki, pastwiska oraz murawy. Jest to ważny składnik szaty roślinnej i malowniczy element krajobrazu OPN. Ponadto są one niezwykle ważne z punktu ochrony bioróżnorodności zarówno flory, jak i fauny.

Murawy ciepłolubne posiadały znaczny udział w krajobrazie parku w chwili jego utworzenia (30% powierzchni OPN). Wszystkie dostępne płaty muraw były wtedy intensywnie wypasane oraz systematycznie odkrzewiane. W latach 60. i 70. XX wieku system gospodarowania uległ załamaniu, głównie z powodów ekonomicznych i prawnych. Wiele płatów muraw uznano wówczas za nieużytki i przeznaczono do zalesienia, obsadzając je sosną oraz jesionem, np.: Grodzisko, Góra Koronna, środkowa część Doliny Prądnika. W wyniku zalesiania (zgodnego z ówczesnym rozporządzeniem Rady Ministrów dotyczącym nieużytków) i zarastania muraw wskutek zaprzestania użytkowania, ich obszar zmniejszył się o około 70%. Został także zaburzony ich skład gatunkowy oraz rozpoczęło się wymieranie związanych z nimi kserotermicznych gatunków. W latach 1960-1991 wyginęło  15 ciepłolubnych gatunków. Zarastanie skałek i muraw kserotermicznych powodowało nie tylko utratę walorów przyrodniczych, ale również widokowych i krajobrazowych. Podobna sytuacja dotyczyła także łąk kośnych, których powierzchnia zmniejszyła się w wyniku sukcesji drzew i krzewów z 14,47 ha w latach 1959-61 do 4,86 ha w 1988 roku.

W związku z drastycznym zmniejszeniem powierzchni ekosystemów nieleśnych i zanikaniem związanych z nimi gatunków zrodziła się na początku lat 80. XX wieku idea ochrony czynnej (aktywnej) ekosystemów nieleśnych. Jej celem jest odwrócenie niekorzystnych zmian w środowisku, a szczególnie zwiększenie powierzchni łąk i muraw oraz ochrona populacji występujących w nich gatunków. Zabiegi ochrony czynnej polegają na usuwaniu drzew i krzewów oraz ich odrośli, a także koszeniu muraw i łąk wraz z usuwaniem biomasy roślinnej.

Pierwsze eksperymentalne próby ochrony czynnej muraw podjęto w 1982 r., na  Skale Jonaszówka u wylotu Doliny Sąspowskiej oraz dwóch innych ostojach: na Grodzisku i Skale Krukowskiego. W latach 1982-1987 zabiegi ochroniarskie obejmowały siedem ostoi: Grodzisko, Skałę Jonaszówka, Skałę Krukowskiego, Górę Koronną, Skały Panieńskie oraz murawę w Pieskowej Skale i Górę Zamkową w Ojcowie. W latach 90. ubiegłego wieku zabiegami ochrony czynnej objęto już jedenaście masywów skalnych.

Do 2011 r. odsłonięto łącznie 27 masywów skalnych czyli około 16 ha muraw kserotermicznych, co stanowi 0,7% powierzchni Parku. W kolejnych latach (2011-2012) planowane jest powiększenie obszaru objętego zabiegami do ponad 18 ha. W przypadku zbiorowisk łąkowych i ziołoroślowych regularne zabiegi ochrony czynnej prowadzone są od 2001 r. i obejmują ok. 63 ha.

W kwietniu i maju 2012 r. posadzono w OPN 14 tys. sadzonek jodły.

To już druga akcja przeprowadzona wspólnie z Fundacją Aeris Futuro w ramach programu „Czas na las”. Współpracę z fundacją zainicjowało podobne przedsięwzięcie w 2009 r, podczas którego posadzono10 tys. młodych drzewek. Jest to realizacja jednego z zadań ochronnych Parku polegającego na uzupełnianiu składu gatunkowego drzewostanów o gatunki będące w niedoborze, w miejscach gdzie samoistne odnowienie byłoby trudne lub niemożliwe. W tym roku były to głównie luki powstałe na skutek zniszczeń spowodowanych przez katastrofalne oblodzenie, które zimą 2010 r. było przyczyną wyłamania i wywrócenia się wielu tysięcy drzew na terenie Parku.

Dziękujemy Fundacji Aeris Futuro, za pomoc w realizacji zadań ochronnych poprzez projekt „Czas na las” oraz a może przede wszystkim firmie TAURON Polska Energia, która kolejny raz wspiera finansowo to przedsięwzięcie.